Tuaany ë koronabairäth 2019

Jɔk Wikipedia
Jump to navigation Jump to search
Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg

Tuaany ë koronabairäth 2019 (tuany korona Bairäth 2019) ee tuaany ë kɔc ɣook yee (tuanyë kɔc wook ye) manyiël ë koronabairäth (SARS -COV 2) bɛ̈ɛ̈i. Covid19 (kobit19) ee yɔ̈kyɔ̈ɔ̈k reem apɛidït.

Yök ë tuaany kënë ajɔɔk  rɔt (tuany kënë ajɔkrɔt) në ruɔ̈n  2019 në gen yee cɔɔl (gen cɔl) Wuhan pamac de China. Ku jɔl jääl ë tɛ̈ɛ̈n (ku jɔl jäl ëtɛ̈ɛ̈n) bë rɔt wɛɛrpiny në bɛ̈i kiith de pinynhom. Yök e tuaany në pinynhom abɛ̈n  bë (yen ee tuany në pinynom abɛ̈n abë) ciɛ̈n tëpɛ̈l, yen ayen ye cɔɔl (pandɛ̈mic) (yen ee wɛ̈t ye yecɔl pandɛ̈mik) wuɔk cë werpiny).

Kïtëtuaany (kïtëtuany) ( symptoms) anɔŋiic atuɔ̈cëguɔ̈p ɣɔɔl (anɔŋic atuöc ë guöp),  cuɔ̈k wëëi apuɔth (cuɔ̈k ë wëëi), arɛɛm (inflammation) ë rïŋëguɔ̈p (arɛɛm rïŋ ë guɔ̈p) ku jɔl yaa ɔɔl  luɛɛth nɔŋiic tuɔ̈ɔ̈t (ku jɔl aɣɔɔl luɛɛth nɔŋic tut, plural). Wac ë röl ee kïndɛ̈t aya ku aciee rɔt looi rïŋë kɔc kɔ̈k (kïndɛ̈t aya ee wac ë röl ku acie rɔtlooi tënë kɔc kɔ̈k).

Tëwën yee atultuul( cases) juɛ̈c tuaany koornyin looi (tëwën ye tuɔ̈l (cases) juɛ̈c tuɛny kornyin looi), atultuul lik ayee cil ku bëëikë tuaany tɔ̈k apɛi (tuɔ̈l lik acil ku bïkë tuany tɔ̈k/tök/rem apɛi),  tuaanyë yɔ̈kyɔ̈ɔ̈k (tuanyëyɔ̈kyɔ̈ɔ̈k) (pneumonia) arɛɛmëyɔ̈kyɔ̈ɔ̈k ku cuɔ̈k luoi ë rïŋëguɔ̈p(organs)(arɛm ë yɔ̈kyɔ̈ɔ̈k ku cuɔ̈k looi rïŋëŋuɔ̈p lööny) juɛ̈c ( multiorgan failure).

Agut cë kööl nïn thiɛrou pɛɛi ë diäk (agut akölnïn 20/3/2020), tuɔ̈l ë thuɔɔu në kɔɔc cë wɔɔk yiic ee ye (tuɔ̈l ë thuɔu tënë kɔc cë wuɔk ee tɛ̈cït) 4.1%. Aköldɔ̈, tuɔ̈l ë thuɔɔu atɛ̈ɛ̈kic ayee jɔɔkë 0.2% leer abë ɣet 15% (tuɔ̈l ë thuɔu ee yic tëk kam 0.2% ɣet 15%), dɔm run ë rɛn cë wɔɔk ku jɔl yaa tuɛnytuɛny kɔ̈k tɔ̈keye (aye dɔm run ë rɛn cë wuɔk ku tuɛny kɔ̈k tɔ̈ kekë yen).

Mayiel ë covid19 ee rɔt thiäipiny tënɔŋ rɛn cë ŋɔɔk ku leer tïnë rɛn këc wɔɔk në luɛɛthdhiic të ɔɔl raan (manyiel kobit19 ee rɔt thiäipiny tënɔŋ yen rɛn cë ŋɔk ku liɛ̈p rɛn puɔl). Covid19 aleu bë rɔt thiäi piny aya të gɔɔt raan wëu baai cë röt nyuel ë kɔ̈m ë covid19 ku bee raan yethok ku ye nyin bɛn jak ( kobit19 alëu bë rɔt thiäipiny aya të gɔɔt raan wënh cë rot nyuel).

Tuaany ë koronabairäth2019 aleu bë ceŋ ke yï ke kuc (tuany korona bairäth 2019 alëu bë ceŋ kekë yïn ke kuc) (incubation period)  në nïn kaathiäär ku ŋuan 14 ku cïn kïtëtuaany yeke yök në yï guɔ̈p (në nïn 14 ku cïn kïtëtuany yiëc yïguɔ̈p),  aköldɔ̈, tuaany aleu bë ceŋ keyï në nïn kaadhiëëc 5 akuënciɛl de (tuany alëu bë ceŋ kekë yïn në nïn ka 5),  ku tuɔ̈l kïtëtuaany në yï guɔ̈p (ku tul kïtëtuany në yïguɔ̈p).

Të ciɛɛr ë tuaany, ëkaa tuɔ̈ɔ̈r yen ayee lööm në raan thok kuye ɣum ku jɔl ɣɔ̈ yee cɔɔl rïbɛ̈ɛ̈th tranthkripcon polimɛ̈reeth cieen riakcon puɔ̈k ë luɛɛthdhiic (tëciɛɛr tuany ee tuɔ̈ɔ̈r yen aye lööm në raan thok ku ye ɣum ku jɔl ɣɔ̈ cɔl rïbɛ̈ɛ̈th tranthkripcon polimɛ̈reeth cieen riakcon puɔl luɛɛthic), bë kɔ̈m covid19 (kobit19) jal cuëëc (cuäc) thïn. Wɔ̈k aleu bë caar aya tëtïŋ akut ë kïtetuaany cë liääp (wuɔk alëu bë car aya tëtïŋ kuat kïtetuɛny ë kɔ̈k cë liääp), kɛ̈k awën ë raan cɔl akɔ̈c në kɔ̈m, ku  tiɛ̈ŋ arɛɛmëyɔ̈kyɔ̈ɔ̈k (kɔ̈k raan cɔl akɔ̈c në kɔ̈m tuanyyɔ̈kyɔ̈ɔ̈k) ( pneumonia) tɔŋ thura de CT ithkan. Rɛn nɔŋ käk (käkë) abɛ̈n ayee nyuɔɔth (aye nyuɔth) lɔn tuɛɛny yen ë koronabairäth2019 (korona bairäth 19).

Kɛ̈k ë gël röt ë tuaany covid2019 cë ke wɛ̈ɛ̈t tïnë kɔc anɔŋiic lɔ̈k ë cin (kɛ̈k gëlrot tënë tuany kobit2019 cë kek wɛ̈ɛ̈t), meec ë röt wei muɔ̈k ë cin wei në yï ɣum ku yï thok(mɛc rötwei, muɔ̈k cinwei në yïɣum ku yïthok). Rɛn cë tuaany ayee wɛ̈ɛ̈t bë yë thok ku ɣum yaa kum alanh akïïm yee cɔɔl (mathk) në rin duɔ̈ŋ bë kɔ̈m cëlɔ  tïnë kɔc beec yeen ku cee raan abɛn yen bë yethok yaa kum (rɛn cë tuany aye wɛ̈ɛ̈t bï yethok ku yeɣum yaa kum alanh akïk cɔl mathk ne rin bï kɔ̈m cïï lɔ tënë kɔc bec yen ku ku raan abë yethok yaa kum). Covid19 acïn agëltuaany(vaccine) (kobit acïn agëltuany), wɛ̈ll awën yee tuɔ̈m në raan guɔ̈p ketuaany këcyï guɔ dɔm ë rin bë guɔ̈p riɛl ku gëlyï të dɔm koronabairäth2019 yï aköldɔ̈ (wäl ye tuɔm në raan guɔ̈p ke këc tuany guɔ dɔm rin bï guɔ̈p riɛl ku gël yen të dɔm korona baräth19 ye aköldɔ). Wɛll  ë (ku wɛl) korona bairäth nɔ̈k aa liu aya.

Buɔ̈m ë tuaany anɔŋ, bɛ̈c, wɛ̈k ku thëm bë nyic ye kanɛn e ̈ koronabairäth nɔ̈k ku yee kɔc nɔ̈k kadi (buɔ̈m tuaany anɔŋ bɛc, ɣɔɔl ku thïïm. Bë nyic ye känɛn ye karona bairäth nɔ̈k ky ye kɔc nɔ̈k kädi?)

Acïï Akutjuɛ̈r Akïïm de pinynhom (WHO)  caal an koronabairäth 2019-20 acë wɛɛrpiny apɛi acïn tëcëpuɔ̈l (acï Akutjuɛ̈r Akïm de Pinynhom (WHO) caal lɔn korona bairäth2019-20 acë werpiny apɛi ku acïn tëcëpuɔ̈l), ke raan abɛ̈n acök rɔt piny bë nyin tïït në yeen bë yaa yen kɔnë looi kecïn ɣɔ̈ tïŋ (ku raan abɛ̈n pinynhom acökrötpiny bï nhomtïïr në yen ku bë yaa yen kɔnë looi kecïn dɛ̈t tïŋ) . (Public Health Emergency of International concern ( PHEIC ). Nyuuth ( evidence)  ë tuaany ku thiɛi de piny acë në pamaac  juɛ̈cyiic (nyuth tuaany ku thiɛ̈ide piny acë ɣet pamac juɛ̈c yiic) ,  Ku läk de WHO kaadhatem de pinynhom (ku lɛ̈k de WHO ka 6 de pinynhom).